بمپور

در تاریخ باستان شناسی بلوچستان غربی ، سه تپه، بمپور ، چاه حسینی و خوراب از مهمترین محوطه های باستانی و مسکونی بوده اند که در این بین بمپور همواره مهمترین منزلگاه در این ناحیه بصورت حلقه واسطی مناطق تمدنی پیرامون خود ( تمدن های نواحی داخلی ایران ، تمدن های سند و هند ) را در زمینه های بازرگانی ، اجتماعی و فرهنگی به یکدیگر پیوند می داده است .

از جمله مهمترین وقایع تاریخی این منطقه قبل از حمله اعراب عبور لشکر اسکندر مقدونی از این ناحیه و نجات آنها به علت آبادی منطقه در عبور به سمت نواحی داخلی ایران در بازگشت مصیبت  بار از صحاری بلوچستان پس از پایان حمله به هند بوده است .

صحن پایین که درب ورودی در دیواره شرقی آن قرار گرفته و برجهایی چند نیز آن را احاطه کرده اند مقر ساخلو منطقه مسکونی و نظامی بوده علاوه بر این اصطبل اسب هاو یک نقب برای فرار از محاصره ها هنگام تسخیر قلعه از سوی مهاجمان و یا جهت یورش از پشت و شبیخون زدن به نیروهای محاصره کننده قلعه استفاده می گردیده است درآن قرار دارد.قسمت فوقانی قلعه ارگ و حاکم نشین بوده که بلندی تپه اش از صحن پایین بیشتر و نفوذ به داخل ارگ برای مهاجمان به علت بلندی و شیب تند تپه ی آن کار ساده ای نبوده است .در دیواره ی اطراف قلعه ده برج دفاعی قرار داشته است.

در زمینه قدمت قلعه نظرات متفاوتی بیان شده است .

((افسانه و روایت عامیانه ای در میان مردم حاکی است  هنگامی که ارتش عظیمی از گبرها(زرتشتی)از این راه عبور می کرد فرمانده انها به سواران دستور داد تا توبره اسبان را از خاک و گل پر کرده و روی هم بریزند تعداد سواران آنچنان زیاد بود که وقتی خاکها را بر روی هم انباشتند تپه ی فعلی به جای ماند))

تحقیقات وکاوش های علمی خانم دکتر بئاتریس دکاردی در تپه ی باستانی بمپور که به لطف شناسایی اولیه ی این نقطه ی باستانی به وسیله باستان شناس  پر کار مجاری الاصل انگلیسی مارک اورل اشتین صورت گرفت ثابت کرده از دوران ما قبل تاریخ کانون هایی در دشت های بمپور وجود داشته است.

شباهت بنای قلعه بمپور با ساختمانهای دوره ساسانی منطقه (قلعه دختر و      قلعه ی بم در کرمان) نشان می دهد که تاریخ اولیه این قلعه می تواند تا دوره ساسانی عقب برده شود.

 

((گنج علی خان حاکم مقتدر صفوی با هجوم به بلوچستان به سال 1022 ه.ق ملک شمس الدین ولد ملک دینار از نژاد صفاریه سیستان که دارالملکش قلعه بن فهل بود را در قریه کوچ کردون شکست داد ملک به ناچار به قلعه تحصن جست  سپاه گنجعلی خان قلعه را در محاصره گرفت پناهندگان به قلعه پس از دو ماه پایداری تسلیم شدند. بنا بر این ملک شمس الدین را به پایه سریر اعلی شاه    نزد عباس فرستادند و ریاست آن دیار به ملک میرزا واگذار شد .))

اهمیت تاریخی و موقعیت نظامی قلعه

بالسان در سیاحت نامه خود آورده است.

سروان جنگینز در توصیف قلعه بمپور نوشته است:

قلعه بمپور در تاریخ گذشته بلوچستان همواره استوار ترین پناهگاه برای قوی ترین روسای بلوچ بوده واز نظر نظامی و تسخیر نا پذیری حائز اهمیت بوده است  به همین دلیل بارها در زمانهای مختلف و به خصوص در دوره ی قاجاریه به دفعات محاصره و بمباران شد .

پس از پایان حکمرانی ملک دینار که علاوه بر علم و خرد مطلق العنان و متکبرانه بر مکران تسلط داشت و این سلطه را ارزانی خداوند به خود تلقی می کرد به گونه ی که بر نگین انگشتری اش این بیت نقش بسته بود :

وقتی نوبت حکمرانی به ولد ملک دینار به نام ملک شمس الدین رسید در سال 1022 ه . ق گنجعلی خان حاکم مقتدر کرمان ماموریت یافت تا قلعه بن پهل را تصرف کند ، در این میان ملک برای دفاع  در حوالی قریه کوچ گردون با سپاه کرمانیان در آویخت اما تاب مقاومت نداشت و نا چارا به قلعه مستحکم خویش پناه جست و گنجعلی خان پس از دو ماه محاصره و پایداری ساکنان آن قلعه را مفتوح و ریاست آن دیار به ملک میرزا واگذار و ملک شمس الدین به همراه فرزند دیگرش گروگان عازم اصفهان شدند .

   همزمان با شورش آقاخان محلاتی و حمایت محمد علی خان حاکم بمپور از او در سال 1257 ه.ق زمانی که حبیب اله خان شاهسون امیر توپخانه به آن یورش برد صدمات زیادی را متحمل گشت که بلوچ ها هنوز هم آن واقعه ی خونبار را درحافظه تاریخی خود از یاد نبرده اند .

قلعه ای که در برابر عظمت و تسخیر ناپذیری اش تمام باجگیران فاتح دست کم یک بار مزه تلخ شکست را پای آن چشیده اند و روزگاری هر گوشه اش عظمتی داشته که بیانگر اقتدار و رازهای نهفته بسیاری است می رود که به سرنوشت محتوم همان کسانی بپیوندد که جز درد رنج برای مردم بلوچ چیز دیگری را به یادگار نگذاشتند ، کسانی که امروز در لابلای تاریخ خفته اند  می رود که     قصر شان نیز چون نامشان رفته رفته با بادها و طوفانهای تند و رگبارهای سیل آسا فرو  ریزد   و از خاطر ها محو  شود .

بمپور درطول تاریخ بعنوان یکی از باراندازهای مهم ومنزلگاه های اصلی در ناحیه پهل وپهره به صورت حلقه ی واسطی مناطق تمدنی پیرامون خود رادرزمینه های بازرگانی، تجاری ،اجتماعی وفرهنگی به یکدیگر پیوند می داده وهمواره دارای تمدن درخشانی بوده است. تحقیقات وکاوشهای باستان شناسانی چون مارک اورل اشتین وبخصوص خانم دکتر بئاتریس دکاردی در تپه باستانی غرب قلعه بمپور نشان می دهد،نخستین استقرارها دربمپورازجانب مرکز وجنوب فلات ایران درهزاره چهارم قبل ازمیلاد اتفاق افتاده است. به عقیده دکاردی دشت های بمپور،سرتختی وخوراب ازمهمترین کانونهای ماقبل تاریخ دراین منطقه اند .بمپوربعنوان یکی ازکهن ترین مناطق سکونتی بلوچستان ایران به استناد پاره ی از نوشته ها به عنوان مرکز پورا در زمان کوروش کبیر در فاصله سال های ( 530 – 559 ) قبل از میلاد تحت سلطه وی بوده  و   برای سالیان دراز (تاسال1300هجری قمری ) مرکز حکومتی به شمار می رفته است. اهمیت بمپور دربلوچستان ایران به حدی بوده  که بعنوان مرکزحکمرانی بلوچستان بارها مورد حمله قرار گرفته وتسخیر قلعه ودژمستحکم آن به منزله ازکارانداختن قلب بلوچستان قلمداد می شده است.

قلعه بمپور به خصوص دردوره قاجاریه بارها محاصره وتوپ بسته شد که فجیع ترین آن درزمان فرار و طغیان  آقا خان محلاتی درسال1257ه.ق زمانی رخ داد که حبیب اله خان شاهسون امیر توپخانه آن رابه مدت ده روز محاصره کرد  و حملات مرگباری بر علیه بلوچ ها تدارک دید که تا امروز بلوچ ها با بیان لفظ قجر آن فجایع دردناک را در حافظه تاریخی خود حفظ نموده اند .

 نام تاریخی بمپورکه روزگاری به تمام وسعت شهرستان ایرانشهر فعلی اطلاق می شد ، در شهریور 1314 بموجب تصویب نامه هیات وزیران به ایرانشهر بدل گشت و پس از آن شهر تاریخی و قلب بلوچستان، بن پهل باستانی ( بمپور ) از خاطرها محو و به بوته فراموشی سپرده شد .